Atatürk'ün ardından Balkanlar da yasa büründü

*Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetmesi Balkan basınında geniş yankı buldu. Atina, Sofya, Belgrad, Zagreb ve Saraybosna gazeteleri ölüm haberini manşetlerine taşırken, Türkiye'nin kurucusunun askerî başarılarından çok Cumhuriyet reformlarını ve Balkan barışına katkılarını öne çıkardı

BÜKREŞ – Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de ölümü, Balkanlar'da yalnızca bir devlet başkanının kaybı olarak değerlendirilmedi. Bölge gazeteleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkıntıları üzerinde yeni bir devlet kuran, eski düşmanlarıyla barış ilişkileri geliştiren ve Türkiye'yi çağdaşlaştıran bir liderin hayatını geniş biçimde ele aldı.

Yunanistan, Bulgaristan ve Yugoslavya yönetimleri Türkiye'ye taziye mesajları gönderdi. Yunan Başbakanı İoannis Metaksas ve Yugoslav Başbakanı Milan Stojadinović Ankara'daki cenaze törenine katılırken, Bulgaristan da üst düzey heyet ve askerî birlikle temsil edildi.

Ancak 1938 Kasım ayının Balkan gazeteleri incelendiğinde asıl dikkat çekici gelişme, Atatürk'ün kişiliği ve eserleri üzerine yayımlanan değerlendirmeler oldu.

YUNAN BASINI SAVAŞTAN ÇOK BARIŞI ANLATTI

Atatürk'ün ölümünün Yunanistan'daki yankıları, iki ülkenin yakın geçmişte savaşmış olması nedeniyle ayrı bir tarihî önem taşıyordu.

Atina'da yayımlanan Kathimerini, Eleftheron Vima, Akropolis ve Messager d'Athènes gazeteleri, Atatürk'ün ölümünü geniş değerlendirmelerle okuyucularına duyurdu.

Eleftheron Vima, Atatürk'ün adının dünya tarihinin büyük şahsiyetleri arasında kalacağını belirterek etkisinin Türkiye sınırlarını aştığını vurguladı.

Akropolis gazetesi ise Atatürk'ün askerî zaferleri kadar barış döneminde gerçekleştirdiği reformların da önemli olduğunu yazdı. Gazete, özellikle onun iradesine ve düşüncelerinin gücüne dikkat çekti.

Messager d'Athènes, Atatürk'ün gerçekleştirdiği dönüşümlerin kapsamını ele alırken, devrimlerin cesaret ve kararlılık gerektiren yönlerini öne çıkardı.

Yunan gazetelerinin değerlendirmelerinde ortak nokta, Kurtuluş Savaşı'nın ardından Türkiye ile Yunanistan arasında kurulan yeni ilişkilerdi.

Nitekim eski Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos, 1934 yılında Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday göstermişti.

BELGRAD'DA ÜÇ GAZETE GENİŞ YER AYIRDI

Yugoslavya basınında Atatürk'ün ölümüne en geniş yer veren gazeteler arasında Politika, Pravda ve Vreme bulunuyordu.

Belgrad'da yayımlanan Politika, 11 Kasım 1938 tarihli nüshasında M. Mitroviç'in yazısıyla Atatürk'ün ölümünü manşetten duyurdu.

Gazete, ertesi gün yayımladığı değerlendirmede Atatürk'ün Türkiye'de gerçekleştirdiği köklü değişiklikleri ele aldı. Eğitim reformları, toplumsal dönüşüm ve Cumhuriyet'in kuruluşu yazının temel konularını oluşturdu.

Politika gazetesinin 13 Kasım tarihli sayısında ise Vasil Popoviç, Atatürk'ün modern Türkiye'yi kurma çabalarını değerlendirdi. Eğitim, kadınların toplumsal konumu, demiryolları ve ekonomik kalkınma girişimleri üzerinde durdu.

Pravda, Atatürk'ün millî mücadelesini ve hayatını anlatan iki geniş yazı yayımladı.

Vreme ise birinci sayfasında Atatürk'ün fotoğrafına ve ölüm haberine yer verdi.

Atatürk Araştırma Merkezi yayınlarında incelenen bu üç gazetenin ortak değerlendirmesi, Atatürk'ün hem bağımsızlık mücadelesinde hem de uluslararası barışın geliştirilmesinde önemli rol oynadığı yönündeydi.

SOFYA GAZETELERİ TÜRKİYE'NİN DÖNÜŞÜMÜNÜ İNCELEDİ

Bulgaristan'da yayımlanan Zora, Dnevnik, Slovo, Utro ve Naroden Glas gazeteleri de Atatürk'ün ölümüne ilişkin haber ve değerlendirmelere yer verdi.

Bulgar basınında Türkiye'nin bağımsızlık mücadelesi, Cumhuriyet'in kuruluşu ve Atatürk'ün modernleşme politikaları öne çıktı.

Gazetelerde Atatürk'ün Türkiye'yi uluslararası ilişkilerde yeniden etkin bir konuma taşıması ve komşu ülkelerle geliştirdiği ilişkiler ele alındı.

Bulgar basınının tepkilerini inceleyen tarihçi Melih Tınal'ın araştırması, Atatürk'ün Bulgaristan kamuoyundaki saygınlığının yalnızca devletler arası ilişkilerle sınırlı olmadığını ortaya koyuyor.

Atatürk'ün 1913-1915 yıllarında Sofya'da askerî ataşe olarak görev yapmış olması da Bulgaristan ile kişisel ve tarihî bağlarının önemli bir parçasını oluşturuyordu.

ZAGREB VE SARAYBOSNA'DA BİRİNCİ SAYFADAYDI

1938 yılında Yugoslavya Krallığı sınırları içinde bulunan Zagreb ve Saraybosna'daki gazeteler de Atatürk'ün ölümünü geniş biçimde duyurdu.

Hırvat basınını inceleyen tarihçi Anđelko Vlašić'in araştırmasına göre 11 Kasım 1938'de Hırvat gazeteleri Atatürk'ün ölümüne birinci sayfalarında yer verdi.

Zagreb'de yayımlanan Novosti ve Jutarnji list, Türkiye'deki resmî açıklamaları, Yugoslav yöneticilerin taziyelerini ve Ankara'daki gelişmeleri okuyucularına aktardı.

Saraybosna'da yayımlanan Jugoslavenski list de ölüm haberini birinci sayfasına taşıdı.

Hırvat işçi gazetesi Hrvatski radnik, 27 Kasım tarihli nüshasında Ankara'da düzenlenen cenaze törenini anlattı.

Böylece Atatürk'ün ölümü yalnızca Yugoslavya'nın başkentinde değil, ülkenin farklı bölgelerinde de günler boyunca basının gündeminde kaldı.

ÜSKÜP'TEN MANASTIR'A ORTAK TARİH

Bugünkü Kuzey Makedonya da o tarihte Yugoslavya Krallığı'nın parçasıydı. Atatürk'ün askerî eğitim gördüğü Manastır, onun hayatında özel bir yere sahipti.

Ancak Üsküp ve Manastır'daki gazetelerin 10 Kasım 1938 sonrasındaki yayınlarına ilişkin yeterli belgeye ulaşılamadığından, bu şehirlerdeki basının tepkileri hakkında kesin bir değerlendirme yapılamıyor.

Benzer şekilde, Gagauzların yaşadığı Besarabya'nın o dönemde Romanya sınırları içinde bulunması, bölgenin 1938'deki gelişmelerinin bugünkü Moldova devlet yapısından ayrı değerlendirilmesini gerektiriyor.

BALKAN BASININDA ORTAK BİR DEĞERLENDİRME

Atatürk'ün ölümünden sonra yayımlanan Balkan gazeteleri, farklı ülkelerin tarihî deneyimlerine rağmen benzer konular üzerinde birleşti.

Bağımsızlık mücadelesi, Cumhuriyet reformları, eğitim, kadın hakları ve komşularla barış politikası, gazetelerde en çok ele alınan başlıklar oldu.

1938'in Balkan basını, Atatürk'ün yalnızca Türkiye'nin kurucusu olarak değil, bölgenin savaşlardan barışa yöneldiği dönemin önemli devlet adamlarından biri olarak da değerlendirildiğini gösterdi.

Gazete Balkan / Bükreş