Atatürk'ün Gagauz Türklerine uzanan eli

*Mustafa Kemal Atatürk döneminde Türkiye, Romanya yönetimindeki Besarabya'da yaşayan Gagauz Türkleriyle eğitim ve kültür bağlarını güçlendirdi. Bükreş Büyükelçisi Hamdullah Suphi Tanrıöver'in girişimleriyle Gagauz çocuklarına Türkçe eğitim imkânı sağlanırken, gençler öğrenim görmek üzere Türkiye'ye gönderildi

BÜKREŞ – Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, ölümünün 88. yılında anılırken, onun döneminde Romanya yönetimindeki Besarabya'da yaşayan Gagauz Türkleriyle kurulan eğitim ve kültür ilişkileri, Cumhuriyet tarihinin dikkat çekici sayfalarından birini oluşturuyor.

Bugün büyük bölümü Moldova Cumhuriyeti'nin güneyinde yaşayan, Türkçe konuşan ve Ortodoks Hristiyan inancına mensup Gagauzlar, 1930'lu yıllarda Türkiye'nin Bükreş Büyükelçiliği aracılığıyla yürüttüğü kültürel çalışmaların önemli muhataplarından biri oldu.

Atatürk döneminde başlayan girişimler sonucunda Gagauz yerleşimlerinde Türkçe eğitim desteklendi, Türkiye'den öğretmenler ve kitaplar gönderildi, Gagauz gençlerine Türkiye'de öğrenim görme imkânları sağlandı.

ATATÜRK'E SUNULAN RAPOR

1931 yılında Türkiye'nin Bükreş Büyükelçiliğine atanan Hamdullah Suphi Tanrıöver, görev süresi boyunca Romanya'daki Türk topluluklarıyla yakından ilgilendi. Tanrıöver'in özellikle Besarabya'daki Gagauz köylerine yaptığı ziyaretler, Türkiye ile Gagauzlar arasındaki ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi'nde yayımlanan Adil Dağıstan'ın araştırmasına göre Tanrıöver, Gagauzların Türkçe eğitim görmesi ve Türkiye ile kültürel bağlarını koruması için kapsamlı girişimlerde bulundu.

Gagauz yazar ve araştırmacı Todur Zanet'in Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan çalışmasında ise Tanrıöver'in hazırladığı rapor doğrultusunda Atatürk'ün Gagauzların eğitimine destek verdiği, bölgeye Türkçe öğretmenleri ve kitaplar gönderilmesini sağladığı belirtiliyor.

Zanet'in araştırmasında, Atatürk döneminde 300 Gagauz genci için Türkiye'de eğitim kontenjanı ayrıldığı bilgisine de yer veriliyor.

26 YERLEŞİM YERİNDE TÜRKÇE EĞİTİM

Dönemin en önemli gelişmelerinden biri, Besarabya'daki Gagauz kasaba ve köylerinde Türkçe eğitimin yaygınlaştırılması oldu.

Gazi Akademik Bakış dergisinde yayımlanan Nuri Yavuz imzalı araştırmaya göre Hamdullah Suphi Tanrıöver'in girişimleriyle 26 Gagauz yerleşim yerinde Türkçe eğitim veren okullar açıldı.

Bu okullara öğretmenler görevlendirildi. Türkiye'den getirilen ders kitapları öğrencilerin kullanımına sunuldu.

Öğretmen ihtiyacının karşılanmasında Romanya'nın Dobruca bölgesindeki Türk toplumu da önemli rol oynadı. Dobruca Türklerinden ve Mecidiye'deki Müslüman Semineri mezunlarından öğretmenler Gagauz okullarında görev aldı.

Böylece Dobruca ile Besarabya arasında Türk dili üzerinden yeni bir eğitim ve kültür bağı kuruldu.

GAGAUZ GENÇLERİ TÜRKİYE'DE OKUTULDU

Atatürk döneminde başlatılan çalışmalar yalnızca Besarabya'daki okullarla sınırlı kalmadı.

Gagauz gençlerinin Türkiye'de öğrenim görmesi için de girişimlerde bulunuldu.

Tarih araştırmalarına göre 30–40 kadar Gagauz genci Türkiye'ye gönderilerek çeşitli eğitim kurumlarına yerleştirildi.

Tanrıöver'in 1935 yılında Ankara'ya sunduğu raporda, 22 Gagauz gencinin İstanbul'daki Boğaziçi Lisesinde eğitim gördüğü belirtiliyordu.

1936 ve 1938 yıllarında bazı Gagauz öğrencilerin Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsüne parasız yatılı olarak kabul edilmesi de eğitim ilişkilerinin yükseköğretime kadar uzandığını gösterdi.

Türkiye'de öğrenim gören bu gençler, Gagauz toplumu ile Türkiye arasındaki kültürel ilişkilerin gelişmesinde önemli bir köprü oluşturdu.

KOMRAT ZİYARETİNİN ARŞİV BELGELERİ

Hamdullah Suphi Tanrıöver'in Gagauzlarla ilişkilerine dair belgeler, Türkiye Cumhuriyeti arşivlerinde de bulunuyor.

Tarihçi Mehmet Akif Erdoğru'nun 2026 yılında yayımladığı incelemede, Tanrıöver'in 1934 yılında Besarabya'daki Gagauz yerleşimlerine yaptığı ziyaretin 22 Ocak 1935 tarihli arşiv belgesine yansıdığı belirtiliyor.

Tanrıöver'in bölgeyi ziyaret etmeden önce Romanya İçişleri Bakanlığına bilgi verdiği, Romen makamlarının da ilgili yerel yöneticilerden Türk Büyükelçisine yardımcı olmalarını istediği aktarılıyor.

Bu belgeler, Gagauzlarla kurulan ilişkilerin yalnızca kültürel ilgiyle sınırlı olmadığını, dönemin Türkiye-Romanya diplomatik ilişkileri çerçevesinde yürütüldüğünü ortaya koyuyor.

GÖÇ KONUSUNDA FARKLI BİR POLİTİKA

Atatürk döneminde Gagauzlara sağlanan eğitim ve kültür desteği, Türkiye'ye göç konusunda aynı ölçüde açık bir politikaya dönüşmedi.

Tarihçi Önder Duman'ın Atatürk döneminde Romanya'dan Türkiye'ye gerçekleşen göçleri inceleyen araştırmasına göre, Cumhuriyet hükümeti bu dönemde Müslüman Türklerin göçüne izin verirken, Ortodoks Hristiyan Gagauzların toplu göç taleplerine olumlu yaklaşmadı.

Hamdullah Suphi Tanrıöver ve bazı Türk diplomatları Gagauzların Anadolu'ya yerleştirilmesini savunsa da bu girişimler istenilen sonucu vermedi.

Bu durum, dönemin eğitim ve kültür politikalarıyla nüfus ve göç politikaları arasında önemli farklılıklar bulunduğunu gösteriyor.

ATATÜRK'ÜN ADI GAGAUZYA'DA YAŞIYOR

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Besarabya'nın Sovyet yönetimine geçmesi, Türkiye ile Gagauzlar arasındaki doğrudan ilişkilerin uzun yıllar sınırlanmasına yol açtı.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Moldova Cumhuriyeti bünyesinde özerk statü kazanan Gagauzya ile Türkiye arasındaki ilişkiler yeniden gelişti.

Atatürk döneminde başlatılan Türkçe eğitim çalışmalarının tarihî mirası, günümüzde de Gagauzya'daki kültür ve eğitim faaliyetlerinde yaşatılıyor.

Yunus Emre Enstitüsünün 2021 yılında yayımladığı Gagauz Türkleri belgeselinde, 1934 yılında başlayan Türkçe eğitim çalışmalarına dikkat çekilirken, Komrat'ta faaliyet gösteren Mustafa Kemal Atatürk Kütüphanesinin araştırmacılara hizmet verdiği anlatılıyor.

Atatürk'ün ölümünün 88. yılında, Besarabya'daki Gagauz Türkleriyle kurulan bu tarihî bağ, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'nin sınırları dışındaki Türk topluluklarıyla yürüttüğü kültürel diplomasinin önemli örneklerinden biri olarak hatırlanıyor.

Gazete Balkan / Bükreş