İlmia Süleyman Kılıç & 30 Ağustos’un Gölgesinden Dostluğun Işığına

30 Ağustos 1922…

Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri. Dumlupınar’da kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi, yalnızca Anadolu’daki savaşın kaderini değiştirmedi; Ankara Hükümeti’nin uluslararası alandaki ağırlığını da artırdı.

Peki o günlerde Karadeniz’in karşı kıyısındaki Romanya, yaşananları nasıl değerlendiriyordu?

Romanya’nın tutumu, bugünden geriye bakıldığında özellikle dikkat çekici: Önce temkin, ardından yeni Türkiye gerçeğini kabul.

Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti ile Romanya karşı cephelerde yer almıştı. Savaş nedeniyle diplomatik ilişkiler kesilmişti. Dolayısıyla Bükreş’in Anadolu’da başlayan Millî Mücadele’ye başlangıçta açık bir destek vermemesi şaşırtıcı değildi.

Romanya, Ankara’daki gelişmeleri yakından izliyordu ancak acele etmiyordu.

Çünkü Bükreş açısından mesele yalnızca Türk-Yunan savaşı değildi. Karadeniz’in geleceği, İstanbul ve Çanakkale Boğazları ve savaş sonrasında oluşacak güç dengesi Romanya’nın doğrudan çıkarlarıyla ilgiliydi.

Bu nedenle Romanya’nın politikası ihtiyatlı ve pragmatikti.

Ne Ankara’ya karşı açık bir düşmanlık sergiledi ne de Millî Mücadele’nin sonucunu görmeden güçlü bir siyasi destek verdi.

Kısacası Bükreş bekledi.

Ancak bu bekleyiş, Ankara’yı tamamen görmezden geldiği anlamına gelmiyordu.

Nitekim Türkiye ile Romanya arasındaki diplomatik ilişkiler, Büyük Taarruz’dan kısa süre önce, 20 Temmuz 1922’de yeniden kuruldu. Bu gelişme, Romanya’nın Ankara Hükümeti’nin giderek güçlenen konumunu dikkate almaya başladığını gösteren önemli bir gelişmeydi.

Ardından 26 Ağustos geldi.

Büyük Taarruz başladı.

30 Ağustos’ta Dumlupınar’da Türk ordusu kesin bir zafer kazandı.

Bu zaferin ardından Türk ordusunun ilerleyişi devam etti ve 9 Eylül’de İzmir kurtarıldı.

Artık Avrupa başkentleri açısından soru değişmişti.

Ankara’nın kazanıp kazanamayacağı değil, zaferin ardından kurulacak yeni düzenin nasıl şekilleneceği konuşuluyordu.

Romanya için de yeni dönem başlamıştı.

Lozan’da Romanya’nın hesabı

Savaşın ardından gözler Lozan’a çevrildi.

Romanya, Lozan Konferansı’nda özellikle Boğazlar meselesine önem verdi. Karadeniz’e kıyısı bulunan bir ülke olarak ticari ve askerî geçişlerin geleceği Bükreş açısından stratejik önem taşıyordu.

Bu nedenle Romanya, Boğazlar konusunda zaman zaman İngiliz tezlerine yakın bir tutum sergiledi.

Bu ayrıntı, Romanya’nın Ankara’ya yaklaşımını anlamak açısından önemli.

Çünkü Romanya yeni Türkiye gerçeğini kabul ederken kendi ulusal çıkarlarından vazgeçmiyordu.

Türkiye ile anlaşmak istiyordu, ancak önce kendi güvenlik ve ekonomik çıkarlarını koruyordu.

24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasıyla savaş dönemi büyük ölçüde kapandı. Türkiye uluslararası alanda yeni bir döneme girerken, Romanya ile ilişkiler de yeni bir zemine taşındı.

Romanyalı Bakan I. Aurelian’ın Lozan sonrasında gönderdiği kutlama mesajında iki ülkenin coğrafi yakınlığına ve Karadeniz’in önemine dikkat çekmesi de bu yeni yaklaşımın göstergelerinden biriydi. Mesajda Türkiye ile Romanya arasındaki ekonomik ilişkilerin yeniden kurulması ve geliştirilmesinin önemine vurgu yapıldı.

Fakat iki ülke arasındaki ilişkiler bir anda sorunsuz hale gelmedi.

Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile ilişkileri ve Dobruca’dan Türkiye’ye göç eden Türklerle ilgili meseleler zaman zaman Ankara ile Bükreş arasında sorunlara yol açtı.

Buna rağmen iki ülke ilişkilerini geliştirme yolundan vazgeçmedi.

1920’lerin sonlarından itibaren diplomatik temaslar arttı, ekonomik iş birliği gelişti ve karşılıklı ziyaretler başladı. Böylece Birinci Dünya Savaşı’nın karşıt cephelerinden gelen iki ülke, zaman içinde Balkanlar ve Karadeniz’de barış ve istikrarın korunması konusunda ortak bir zemine yaklaştı.

30 Ağustos Romanya için ne ifade ediyordu?

Burada önemli olan şu:

Romanya’nın 30 Ağustos’a yaklaşımını “Türkiye’yi destekledi” veya “Türkiye’ye karşı çıktı” şeklinde iki kelimeyle açıklamak tarihi eksik bırakır.

Romanya temkinliydi.

Gelişmeleri izledi.

Ankara’nın gücünü ölçtü.

Kendi çıkarlarını hesapladı.

Ve Türk ordusunun kesin zaferinin ardından ortaya çıkan yeni siyasi gerçekliği kabul etti.

Bu açıdan 30 Ağustos, Romanya için de önemli bir dönüm noktasıydı.

Çünkü Dumlupınar’da kazanılan zafer, yalnızca Yunan ordusunun yenilmesi anlamına gelmiyordu. Aynı zamanda Ankara Hükümeti’nin Anadolu’nun geleceğini belirleyen siyasi güç olduğunu ortaya koyuyordu.

Romanya’nın tutumundaki değişim de tam bu noktada okunmalı.

Önce temkinli bir bekleyiş…
Sonra Ankara’nın gücünü kabul…
Ardından diplomatik ilişkilerin geliştirilmesi…
Ve nihayet ekonomik ve siyasi iş birliği.

Bugünden bakıldığında 30 Ağustos’un Romanya açısından belki de en önemli sonucu şuydu:

Bükreş, Anadolu’da ortaya çıkan yeni Türkiye’nin geçici bir siyasi hareket olmadığını gördü.

30 Ağustos, Türkiye’nin yalnızca savaş meydanındaki gücünü değil, diplomasi masasındaki ağırlığını da artırdı.

Romanya ise bu yeni gerçekliğe bir anda değil, adım adım ve temkinli biçimde uyum sağladı.

Tarih bazen yalnızca kazananların hikayesi değildir.

Bazen asıl hikaye zaferi uzaktan izleyenlerin ne zaman ve neden tarafsız bekleyişten diplomatik kabule geçtiğidir.

30 Ağustos’un Romanya hikayesi de tam olarak budur:

Bir zaferi önce temkinle izlemek, sonra o zaferin ortaya çıkardığı yeni Türkiye gerçeğini kabul etmek.

Bugün ise aradan geçen bir asırdan fazla zamanın ardından Türkiye ve Romanya, geçmişin savaşlarından çok ortak geleceğin meselelerine odaklanan iki komşu ve müttefik ülke olarak ilişkilerini sürdürüyor.

Karadeniz’den Balkanlar’a, ekonomiden güvenliğe kadar uzanan iş birliği, bir zamanlar birbirini temkinle izleyen iki ülkenin bugün aynı masada ortak çözümler aradığını gösteriyor.

Belki de tarihin en güzel tarafı burada: Dün 30 Ağustos’un sonucunu temkinle izleyen Romanya ile Türkiye, bugün aynı bölgenin barışı, güvenliği ve refahı için yan yana duran iki dost ve müttefik ülke.