Mehmet Fuat Ergün & CAHİLİĞİMİ BAĞIŞLAYIN BENDE BAZILARINI YENİ ÖĞRENDİM

 YILDIZLARI NE KADAR TANIYORUZ?

Kâinatımızın yaşı 13,8 milyar yıldır. Gözlenebilir kâinatın çapı, Avrupa Uzay Ajansı'na göre yaklaşık 93 milyar ışık yılıdır.

Kâinatın tamamının ne kadar büyük olduğunu bilmiyoruz.

Bir ışık yılı 9,46 trilyon kilometre demektir. Kâinatımızın çapı ise yaklaşık 880 trilyon milyar kilometredir. Yani yaklaşık 8,8 × 10²³ kilometredir.

Kâinatımızın yaşı 13,8 milyar yıl iken neden gözlenebilir kâinatın çapı 93 milyar ışık yılı oluyor?

Nedeni şudur: Işık bize ışık hızıyla gelirken, uzayın kendisi de genişlemeye devam ediyor.

Basit bir örnekle anlatmaya çalışalım.

Bir lastik balonun üzerine noktalar işaretleyelim. Bu noktalar galaksiler olsun. Balon şiştikçe noktalar birbirinden uzaklaşır.

Gökyüzüne baktığımızda sadece uzaya değil, geçmişe de bakarız.

Bugünkü kozmolojik modele göre kâinatımızın yaklaşık %68-70'i karanlık enerji, %25-27'si karanlık madde ve yaklaşık %5'i bildiğimiz, gözle görülen normal maddeden oluşmaktadır.

KÂİNATIN YAKLAŞIK %95'İNİN NE OLDUĞUNU HENÜZ TAM OLARAK BİLMİYORUZ.

Kâinatın genişlemesi bugün de devam ediyor. Genişlemenin hızlandığına dair ciddi gözlemsel kanıtlar var.

1998 yılında uzak süpernovaların gözlemlenmesiyle, kâinatın genişlemesinin yavaşlamadığı, aksine bugün “karanlık enerji” olarak adlandırdığımız ve doğası henüz tam olarak bilinmeyen bir etki nedeniyle hızlandığı anlaşılmıştır.

GÖZLENEBİLİR KÂİNATIN 93 MİLYAR IŞIK YILI ÇAPINDAKİ BÖLGESİNİN ÖTESİNDE NE VAR?

Bilim dürüst davranarak bilinmeyeni açıkça söylüyor: BİLMİYORUZ.

Şimdi gelelim kâinatta isimleri ve özellikleri farklı olan gök cisimlerini tanımaya.

BAŞLICA YILDIZLAR VE YILDIZ KALINTILARI

- ANA KOL YILDIZI:

Yıldızların yaşamlarının en uzun ve dengeli dönemidir. Güneşimiz bu gruba girer.

- KIRMIZI CÜCE:

Küçük, daha soğuk ve çok uzun ömürlü yıldızlardır. Evrendeki yıldızların önemli bir bölümünü oluştururlar.

- BEYAZ CÜCE:

Güneş benzeri bir yıldızın yakıtı tükendikten sonra geriye kalan çok yoğun ve sıcak çekirdektir. Artık normal anlamda nükleer füzyon gerçekleştirmez.

- KIRMIZI DEV:

Güneş benzeri yıldızların yaşlandıklarında şişerek çok büyük hacimlere ulaşmış hâlidir. Güneşimiz de milyarlarca yıl sonra kırmızı dev aşamasına girecektir.

- MAVİ DEV:

Çok büyük, çok sıcak ve çok parlak yıldızlardır. Ömürleri Güneş'e göre çok daha kısadır.

- SÜPER DEV:

Güneş'ten onlarca, hatta bazıları yüzlerce kat daha büyük ve çok parlak yıldızlardır. Bazıları yaşamlarının sonunda süpernova patlaması geçirir.

NÖTRON YILDIZI

Bu yıldızın hayretler veren yapısından dolayı özellikle üzerinde durmak isterim.

Nötron yıldızlarının yoğunluğu inanılmaz derecede yüksektir. Bir çay kaşığı nötron yıldızı maddesinin kütlesi yaklaşık milyarlarca ton olabilir. Bu değer, nötron yıldızının yoğunluğuna göre değişir.

Nötron yıldızları, büyük kütleli yıldızların süpernova patlaması sonucunda çekirdeklerinin kendi kütle çekimleri altında çökmesiyle oluşur.

Yıldızın çekirdeğindeki madde, öylesine büyük bir basınç altında sıkışır ki elektronlar ve protonlar birleşerek büyük ölçüde nötronlardan oluşan son derece yoğun bir madde meydana getirir.

Bu süreçte atomların içindeki boşlukların büyük bölümü ortadan kalkar. Bu nedenle çok küçük bir hacimde, Dünya üzerindeki dağların kütlesine yaklaşan miktarda madde bulunabilir.

- PULSAR:

Çok hızlı dönen ve kutuplarından düzenli elektromanyetik ışınım gönderen bir nötron yıldızıdır. Kozmik bir deniz feneri gibi düşünülebilir.

- MAGNETAR:

Olağanüstü güçlü manyetik alana sahip bir nötron yıldızıdır.

- KARA DELİK:

Çok büyük kütleli bir yıldızın çekirdeğinin kendi kütle çekimi altında çökmesiyle oluşabilir. Madde o kadar yoğunlaşır ki belirli bir sınırın, yani olay ufkunun içinden ışık bile kaçamaz.

Karadelikler yıldız değildir. Büyük kütleli yıldızların olası son ürünlerinden biridir.

YILDIZLARIN ÖLÜMÜ VE ÇEVRELERİNDEKİ YAPILAR

- SÜPERNOVA:

Büyük kütleli bir yıldızın yaşamının sonunda meydana gelen olağanüstü güçlü yıldız patlamasıdır. Uzaya ağır elementlerin yayılmasında önemli rol oynar.

- NEBULA (BULUTSU):

Uzayda bulunan dev gaz ve toz bulutlarıdır. Bazıları yeni yıldızların doğduğu bölgelerdir. Bazıları ise ölen yıldızların uzaya bıraktığı maddelerden oluşur.

- GEZEGENİMSİ BULUTSU:

İsmi yanıltıcıdır. Gezegen değildir. Güneş benzeri bir yıldızın dış katmanlarını uzaya atmasıyla oluşan genişleyen gaz bulutudur.

 - SÜPERNOVA KALINTISI:

Süpernova patlamasından sonra uzaya yayılan gaz, toz ve şok dalgalarının ouşturduğu devasa yapıdır.

BİR YILDIZIN KABACA YAŞAM ÖYKÜSÜ

Gaz ve toz bulutu → yeni yıldız → ana kol →

Güneş benzeri yıldızlarda:

kırmızı dev → dış katmanların atılması → beyaz cüce

Çok büyük kütleli yıldızlarda:

süper dev → süpernova → nötron yıldızı veya kara delik

Kâinatta yıldızlar da insanlar gibidir.

DOĞARLAR, BÜYÜRLER, YAŞLANIRLAR VE ÖLÜRLER.

Fakat yıldızlar ve gezegenler, nihayetinde yaşamın hammaddelerini oluşturan elementlerin uzaya yayılmasında önemli rol oynarlar.

Belki de bu yüzden, vücudumuzdaki birçok elementin geçmişte bir yıldızın içinde oluşmuş olması, kâinat ile insan arasındaki en güzel bağlardan biridir.

NOT: Güneşimizin hacmi Dünya'nın hacminin yaklaşık 1 milyon 300 bin katıdır.