Moldomin’in üzerindeki uğursuzluk bir türlü atılamadı

*Cengiz Holding bünyesindeki Eti Bakır’ın Romanya iştiraki CupruMold Mining, beş yılda 6,5 milyon euro zarar yazmasına rağmen Moldova Nouă’daki bakır madenini üretime geçiremedi. İsviçreli yatırımcıdan rüşvet ve casusluk soruşturmalarına, ruhsat davalarından çevre sorunlarına uzanan geçmişi, madenin peşini bırakmıyor

Romanya’nın en büyük ikinci bakır rezervini barındıran Moldova Nouă’daki Moldomin madeninin üzerindeki uğursuzluk bir türlü atılamadı.

Cengiz Holding bünyesindeki Eti Bakır’ın Romanya iştiraki CupruMold Mining, tesisi 2021’de devralmasının ardından beş yılda yaklaşık 6,5 milyon euro zarar yazdı. Buna rağmen maden hâlâ üretime geçirilemedi ve şirket izin, sondaj ve proje hazırlama aşamasında kaldı.

Romanya Maliye Bakanlığına bildirilen bilançolara göre CupruMold Mining, 2021’de 2 milyon 140 bin 471 lei, 2022’de 10 milyon 51 bin 540 lei, 2023’te 9 milyon 844 bin 134 lei, 2024’te 7 milyon 127 bin 459 lei ve 2025’te 4 milyon 207 bin 216 lei zarar açıkladı.

Şirketin beş yıllık toplam net zararı 33 milyon 370 bin 820 leye ulaştı. Bu tutar, 31 Aralık 2025 tarihli kur üzerinden yaklaşık 6 milyon 545 bin euroya karşılık geliyor.

CupruMold Mining’in 2025 yılında cirosu bulunmazken toplam borcu 62,8 milyon leye yükseldi. Öz kaynakları eksi 28,4 milyon leye gerileyen şirkette 11 kişi çalışıyordu.

İSVİÇRELİ YATIRIMCIYLA BAŞLAYAN ÇIKMAZ

Moldomin’in sorunlu yatırım geçmişi Eti Bakır’dan çok daha önce başladı. İsviçre’de kayıtlı Mineco AG, 2006’da madeni devralmak için girişimde bulundu ancak sonuç alamadı.

Mineco, 2011’de bir kez daha ortaya çıktı. Şirketin Moldomin’i satın alacağı ve tesise 150 milyon euro yatırım yapacağı açıklandı. Mineco’nun Sırbistan ve Bosna-Hersek’te madenleri, Moskova’da da temsilciliği bulunduğu belirtiliyordu.

Ancak satış bedeli ödenmedi, ön sözleşme feshedildi ve devir tamamlanamadı. Buna rağmen Romanya Ulusal Maden Kaynakları Ajansı ANRM’nin ruhsat devrini daha önce onaylamış olması, yıllarca sürecek hukuk karmaşasının temelini oluşturdu.

Satışa çıkarılan binalar arasında şehir dışındaki 106.316 m2’lik Endüstriyel Liman arsası da var.

Romen basınına göre çıkartılacak rezerv bu liman ve Tuna nehri üzerinden Türkiye’ye götürülecek ve işlenerek piyasaya sunulacak.

50 BİN EUROLUK RÜŞVET DOSYASI

Mineco dönemindeki satış ve ruhsat davaları rüşvet soruşturmasına da konu oldu.

Savcılığa göre Timișoara İstinaf Mahkemesi Başkan Yardımcısı Cătălin Șerban, Moldomin’le ilgili davaları etkilemek amacıyla Mineco temsilcilerinden 60 bin euro istedi ve bunun 50 bin eurosunu aldı.

Dosyada Mineco’nun Romanya temsilcisi Dan Adrian Rus ile Moldomin’in eski Genel Müdürü Iacob Chișărău da yargılandı. Chișărău, nüfuz satın almaya ve nüfuz ticaretine yardım suçlarından 4 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırıldı.

RUS UZMAN HAVALİMANINDA DURDURULDU

Madenin adı 2012’de bu defa ekonomik casusluk soruşturmasına karıştı.

Romanya istihbaratı SRI ile organize suç ve terörle mücadele savcılığı DIICOT, IPROMIN yöneticilerinin Moldova Nouă’daki bakır yataklarına ilişkin gizli belge ve bilgileri Rus iş çevrelerine aktardığı iddiasını soruşturdu.

Romanya’dan ayrılmaya hazırlanan 42 yaşındaki Rus uzman, 19 Ekim 2012’de Bükreş Henri Coandă Havalimanı’nda durduruldu. Üzerinde Moldova Nouă’daki yataklara ilişkin jeolojik haritalar ile gizli olduğu değerlendirilen belgeler bulundu.

SRI, ele geçirilen belgelerin Romanya’nın ekonomik güvenliği açısından önem taşıdığını açıkladı. Ancak kişi hakkında kesinleşmiş bir casusluk mahkûmiyeti bulunduğuna ilişkin açık bir kayıt olmadığı için onu “Rus ajan” değil, ekonomik casusluk şüphesiyle soruşturulan Rus uzman olarak tanımlamak gerekiyor.

AB Adalet Divanı, Romanya’da çevresel yükümlülüklerin yerine getirilmediğine karar verdi. Karar sonrası Hükümet, 2016’da Tuna’yı tehlikeye atan Moldomin atık havuzunun neden olduğu sınır ötesi kirliliği durdurmak için maliyetleri üstlenmek zorunda kaldı.

RUHSAT SORUNU ETİ BAKIR’A MİRAS KALDI

Eti Bakır, bu karmaşık geçmişe sahip Moldomin’in maden varlıklarını 2021’de satın aldı ve Romanya’da CupruMold Mining SA’yı kurdu.

ANRM, Mineco’ya yönelik 2012 tarihli ruhsat devir kararını gerekçe göstererek Moldomin’in artık Eti Bakır’a devredebileceği bir ruhsat bulunmadığını savundu. Bunun üzerine yeni bir hukuk mücadelesi başladı.

Timișoara İstinaf Mahkemesi, Ekim 2021’de ANRM’nin itirazını kesin olarak reddetti. ANRM Başkanlığı da 7 Şubat 2022’de 2781/2001 sayılı işletme ruhsatından doğan hak ve yükümlülüklerin Moldomin’den CupruMold Mining’e devrini resmen onayladı.

Buna karşılık, 14 Mayıs 2022’de süresi dolan ruhsatın hangi ek sözleşmeyle ve kaç yıllığına uzatıldığına ilişkin belge kamuya açık kaynaklarda hâlâ görünmüyor.

2025 HEDEFİ DE TUTMADI

CupruMold Mining yönetimi 2022’de, Moldova Nouă’ya 200 milyon euroyu aşan yatırım yapılacağını, yılda 10 milyon ton cevher çıkarılacağını ve doğrudan-dolaylı bin kişiye iş sağlanacağını açıkladı.

Üretimin 2025’te başlaması hedefleniyordu. Ancak bu takvim gerçekleşmedi.

Moldova Nouă Belediye Başkanı Adrian Torma’nın Ağustos 2026’da verdiği bilgilere göre şirket, beş yılın ardından ilk şehircilik belgesini aldı, ikinci izin dosyasını hazırladı ve bazı bölgelerde yeni sondajlar yaptı.

Bu çalışmalar yatırımın tamamen terk edilmediğini gösteriyor. Ancak geçmişinde başarısız özelleştirme girişimleri, rüşvet dosyası, casusluk soruşturması, ruhsat davaları, mülkiyet ihtilafları ve ağır çevre sorunları bulunan Moldomin’de üretimin ne zaman başlayacağı hâlâ bilinmiyor.

Aradan geçen beş yılın ve 6,5 milyon euroluk toplam zararın ardından CupruMold Mining’in önündeki soru değişmedi:

Moldova Nouă’daki bakır ne zaman çıkarılacak?

Hamdi Yılmaz / Bükreş

Kaynaklar: Gazete Balkan arşivi, Romanya Maliye Bakanlığı bilanço verileri, DNA, SRI, DIICOT, Romanya Mevzuat Portalı, Bursa, Curs de Guvernare, Express de Banat, Radio România Reșița ve Resita.ro