Nazım Turan & Kafeler Doluysa Kriz Yok mu?

Bugün Türkiye’de sokak röportajlarında aynı cümleyi sıkça duyuyoruz:

“Ne krizi kardeşim? Kafeler dolu, restoranlarda yer yok!”

Bu söz bana Yunanistan’ın 2012–2013 krizini hatırlatıyor.

Ülkede işsizlik yüzde 27’ye, genç işsizliği yüzde 58’e ulaşmıştı. Maaşlar düşmüş, insanlar işlerini ve gelecek umutlarını kaybetmişti. Fakat Atina’nın kafeleri yine kalabalıktı. Dışarıdan bakanlar da aynı soruyu soruyordu:

“Bu kadar insan dışarıdaysa kriz nerede?”

Aradan yıllar geçti. Michalis Nikiforos, Vlassis Missos, Christos Pierros ve Nikolaos Rodousakis bu yapıyı “Café Economy – Kafe Ekonomisi” başlığıyla inceledi. LSE Hellenic Observatory tarafından 2025 yılında yayımlanan araştırma, Yunan ekonomisinin kriz sonrasında düşük ücretli ve düşük verimli kafe, restoran, konaklama ve turizm sektörlerine nasıl yöneldiğini ortaya koydu.

Mesele yalnızca insanların daha fazla kahve içmesi değildi. Üretimin ve nitelikli istihdamın yerini düşük katma değerli hizmet ekonomisi alıyordu.

Bugün Türkiye’de kalabalık kafeleri ekonomik refahın kanıtı olarak göstermek de aynı yanılgıdır.

Çünkü ev alamayan, otomobilini değiştiremeyen, tatile gidemeyen ve birikim yapamayan insanın ulaşabildiği son küçük lüks bazen bir fincan kahvedir.

Ekonomide buna “Lipstick Effect – Ruj Etkisi” deniliyor. Kavramı, Estée Lauder yöneticisi Leonard Lauder 2001 yılındaki ekonomik durgunluk sırasında popüler hâle getirdi. İnsanlar kriz dönemlerinde ev, otomobil ve mobilya gibi büyük harcamaları ertelerken, kendilerini iyi hissettirecek küçük lükslerden tamamen vazgeçmiyor.

Ev alınmıyor, otomobil değiştirilmiyor, tatil erteleniyor; ama bir kahve içiliyor veya dışarıda küçük bir yemek yeniliyor.

Bir başka gerçek de görünmeyen çoğunluktur.

Kafede oturan yüz kişiyi görürüz; evinden çıkamayan yüz binlerce kişiyi göremeyiz. Üstelik masadaki hesabın gelirle mi, kredi kartıyla mı ödendiğini de bilmeyiz. İnsanlar bazen kazandıkları parayı değil, gelecekte kazanmayı umdukları geliri harcar.

Dolayısıyla ekonominin sağlığına kafelerin doluluğuyla karar verilmez. Satın alma gücüne, reel gelire, borçluluğa, tasarruf oranına, konuta erişime ve insanların geleceğe duyduğu güvene bakılır.

“Kafeler dolu, kriz yok” demek; hastaneler dolu diye toplum sağlıklı demeye benzer.

Dolu kafeler bazen refahın değil, insanların vazgeçmek istemediği son küçük mutluluğun göstergesidir.

Kafede oturanları görürüz;
evinde hayatını erteleyenleri göremeyiz.

Kaynaklar

• Michalis Nikiforos, Vlassis Missos, Christos Pierros ve Nikolaos Rodousakis, The Café Economy: Structural Transformation in Greece in the Wake of Austerity and “Reforms”, LSE Hellenic Observatory, GreeSE Paper No. 212, 2025. Araştırmanın tamamı

• Pierre-Olivier Gourinchas, Thomas Philippon ve Dimitri Vayanos, The Analytics of the Greek Crisis, LSE/NBER. Araştırma

• Intuit Credit Karma, Economic Concerns Heighten as Young Americans Doom Spend to Cope with Stress, 2024. Araştırma sonuçları

• 

Temsilî görsel, kriz yıllarındaki Atina’nın çelişkisini anlatıyor: Bir tarafta kapanmış ve satılığa çıkarılmış dükkânlar, diğer tarafta dolup taşan kafeler…

Raftaki gazete  yüzde 27 işsizliği duyururken masalardaki kalabalık, refahı değil insanların tutunduğu son küçük mutluluğu gösteriyor.