36 yılda 286 milyon dolardan 13,5 milyar dolara

*Çavuşesku rejiminin sona ermesinden sonra Romanya’ya gelen Türk girişimcilerin bavul ticaretiyle başlayan yolculuğu; fabrikalara, bankalara, alışveriş merkezlerine, otoyollara ve ülke çapında yayın yapan televizyon kanalına ulaştı. 1990’da 286 milyon dolar olan Türkiye–Romanya ticaret hacmi, 2025’te 13,5 milyar dolara yaklaştı

HAMDİ YILMAZ / BÜKREŞ

Romanya’da Çavuşesku rejiminin Aralık 1989’da yıkılmasının ardından başlayan serbest piyasa dönemi, Türkiye–Romanya ekonomik ilişkilerinde yeni bir sayfa açtı.

Devlet kontrolündeki üretim ve dağıtım sisteminin çözülmesiyle mağazaların raflarında büyük boşluklar oluştu. Türkiye’den Romanya’ya gelen ilk girişimciler tekstil, ayakkabı, deri, gıda ve ev eşyası getirmeye başladı. İstanbul’daki Laleli ve Merter ile Bursa’daki üreticiler, Romanya pazarının ilk önemli tedarikçileri arasına girdi.

O yılların “bavul ticareti”, iki ülke arasındaki bugünkü milyarlarca dolarlık ekonomik ilişkinin temelini oluşturdu. Küçük mağaza ve depolarla başlayan faaliyetler zamanla fabrikalara, bankalara, alışveriş merkezlerine, medya kuruluşlarına ve büyük altyapı projelerine dönüştü.

TİCARET 47 KAT BÜYÜDÜ

TÜİK verilerinden yararlanan akademik çalışmalara göre Türkiye, 1990’da Romanya’ya 83,2 milyon dolarlık ihracat yaptı; Romanya’dan 202,5 milyon dolarlık ürün aldı. Toplam ticaret hacmi 285,7 milyon dolar olarak gerçekleşti.

İkili ticaret 1995’te 670 milyon dolara, 2000’de yaklaşık 1 milyar dolara, 2007’de 6,8 milyar dolara yükseldi. Salgın döneminin ardından yeniden hızlanan ticaret, 2023’te 10,7 milyar, 2024’te yaklaşık 12 milyar dolara ulaştı.

2025’te Türkiye’nin Romanya’ya ihracatı yaklaşık 8,5 milyar, Romanya’dan ithalatı ise 5 milyar dolar oldu. Böylece toplam hacim 13,5 milyar dolara yaklaştı. 1990 ile karşılaştırıldığında ticaret yaklaşık 47 kat büyüdü.

Türkiye, bugün Romanya’nın Avrupa Birliği dışındaki en büyük ticaret ortağı; Romanya ise Türkiye’nin Balkanlar’daki en büyük ihracat pazarı durumunda. Türkiye’nin Romanya’ya yaptığı ihracatın arkasında 11 bin 586 firma bulunuyor. İki ülkenin önündeki yeni hedef ise 20 milyar dolar.

İŞ DÜNYASI ÖNCE ÖRGÜTLENDİ

Ekonomik ilişkiler gelişirken Türk ve Rumen iş insanları da kurumsal yapılar altında örgütlenmeye başladı.

DEİK bünyesindeki Türkiye–Romanya İş Konseyinin Türk tarafı 1991 yılında oluşturuldu. Romanya’daki muhatap kuruluşun faaliyete geçmesinin ardından kuruluş anlaşması 26 Mart 1996’da Romanya Ticaret ve Sanayi Odası ile imzalandı.

Romanya’da Türk iş insanlarının kurduğu ilk kapsamlı örgütlenme ise TİAD oldu. Romanya Türk İş Adamları Derneği, ülkedeki Türk girişimciler tarafından Mart 1993’te kuruldu. Dernek, 1998’de Romanya ve Bükreş ticaret ve sanayi odalarıyla iş birliği protokolü imzaladı; 2004’te kendi merkez binasını açtı.

Türk ve Rumen iş insanlarını aynı çatı altında buluşturan Romanya–Türkiye Ticaret ve Sanayi Odası da 1995 yılında Bükreş’te kuruldu. Kamu yararına çalışan, bağımsız ve kâr amacı taşımayan oda, iki ülke arasındaki ekonomik iş birliğini artırmayı ve şirketler arasında bağlantı kurmayı amaçladı.

Daha sonraki dönemde kurulan Romanya Türk Yatırım Derneği–TYD ise özellikle küçük ve orta ölçekli yatırımcıların Romanya’daki kurumlarla ilişkileri, yatırım imkânları, ihaleler ve hukuki sorunlar üzerinde yoğunlaştı. Nazmi Doğan başkanlığındaki TYD, Romanya’nın farklı bölgelerindeki ticaret ve sanayi odalarıyla toplantı ve yatırım seminerleri düzenleyerek iş dünyasındaki kurumsal yapıya yeni bir halka ekledi.

Böylece Türk iş dünyasının Romanya’daki örgütlenmesi; DEİK İş Konseyi, TİAD, Romanya–Türkiye Ticaret ve Sanayi Odası ve TYD’den oluşan geniş bir yapıya kavuştu.

36 YILDA 20 BİN ŞİRKET KURULDU

Romanya’da 1990’dan bu yana Türk girişimciler tarafından kurulan şirketlerin toplam sayısı 20 bine yaklaştı. Ancak bunların önemli bir bölümü zaman içinde faaliyetini durdurdu, kapandı veya el değiştirdi.

Gazete Balkan’ın 27 Kasım’da düzenleyeceği 19. Başarılı Türk Firmaları Ödül Töreni için derlediği verilere göre, 2025 yılı faaliyetleri için bilanço veren Türk sermayeli şirket sayısı yaklaşık 2 bin 500 oldu.

Bu firmaların toplam yıllık cirosu 12 milyar avroya ulaşırken, doğrudan sağladıkları istihdam 60 bin kişiyi aştı.

Rakamlar, Türk iş dünyasının Romanya’daki ağırlığının yalnız kurulan şirket sayısıyla değil; üretim, ticaret, vergi geliri ve istihdama yaptığı katkıyla değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Türk yatırımlarının toplam değeri için farklı hesaplama yöntemlerine göre 8–9 milyar dolar/avro arasında rakamlar veriliyor. Doğrudan Türkiye’den gelen ödenmiş sermaye daha düşük görünürken, üçüncü ülkelerdeki iştirakler üzerinden yapılan yatırımlar, şirket satın almaları ve yeniden yatırılan kazançlar eklendiğinde toplam büyüklük yükseliyor.

Arçelik’in Arctic yatırımı ve Ulmi’de kurduğu beyaz eşya fabrikası, Türk sanayisinin Romanya’daki en önemli üretim merkezlerinden biri oldu. Ford Otosan’ın 2022’de Craiova fabrikasını devralması ise Türk sermayesinin ülkedeki en büyük sanayi hamleleri arasına girdi.

Anchor Grup’un Bükreş Mall ve Plaza Romania yatırımları, Garanti BBVA Romania ve Credit Europe Bank’ın finans sektöründeki faaliyetleri; Şişecam, Kastamonu Entegre, Yıldız Entegre, Rompak ve çok sayıda otomotiv yan sanayi şirketinin yatırımları ekonomik ilişkinin ulaştığı genişliği gösterdi.

TÜRK MÜTEAHHİTLER ROMANYA’NIN YOLLARINI YAPIYOR

Türk müteahhitlik şirketleri başlangıçta konut, fabrika ve ticaret merkezi projeleriyle girdikleri Romanya’da artık otoyol, çevre yolu, metro ve demiryolu ihalelerinde önemli görevler üstleniyor.

2025 sonundaki açıklamalara göre Türk şirketlerinin Romanya’da bugüne kadar üstlendiği 231 projenin toplam değeri 15,2 milyar doları aştı. Makyol, Gülermak ve Alsim Alarko başta olmak üzere Türk firmaları ülkenin büyük ulaştırma projelerinde yer alıyor.

Bu tablo, Türkiye’nin Romanya’ya yalnız mal satan bir ülke olmaktan çıkarak ülkenin altyapı dönüşümünün de önemli aktörlerinden biri haline geldiğini gösteriyor.

TÜRK SERMAYESİ MEDYAYA DA GİRDİ

Türk varlığının görünür olduğu alanlardan biri de medya oldu.

Romanya’daki ilk günlük Türk gazetesi Anayurt, 2005 yılında yayın hayatına başladı. Daha sonra Gazete Balkan adını alan gazete, Romanya’daki Türk iş dünyasının, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ve tarihî Türk-Tatar toplumunun gelişmelerini günlük olarak okuyucuya ulaştırdı. Yazılı basınla başlayan yayıncılık, internet, sosyal medya, radyo ve Gazete Balkan TV ile çok yönlü bir medya faaliyetine dönüştü.

Türk sermayesinin Romanya’daki en büyük medya yatırımı ise Kanal D Romania oldu. Doğan Grubu, 2006’da aldığı yayın lisansının ardından Kanal D Romania’yı 18 Şubat 2007’de yayına başlattı. Kanal, kısa sürede Romanya’nın ülke çapında yayın yapan büyük televizyonları arasına girdi.

Kanal D’nin başarısı, Türk televizyon dizilerinin ve program formatlarının Romanya’da yaygınlaşmasına da katkıda bulundu. Doğan Grubu, 2023’te Kanal D2’yi yayına sokarak Romanya’daki medya yatırımlarını genişletti.

40 BİNLİK TARİHÎ TÜRK-TATAR TOPLUMU

Romanya’da yaşayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarıyla ülkedeki tarihî Türk ve Tatar toplumu birbirinden ayrı değerlendirilmeli.

2021 nüfus sayımında yaklaşık 20 bin 900 kişi kendisini Türk olarak tanımladı. Tatarlarla birlikte Romanya vatandaşı Türk ve Türk-Tatar kökenli nüfus yaklaşık 40 bine ulaşıyor. Bu topluluk, büyük ölçüde Dobruca’da yüzyıllardır yaşayan Romanya vatandaşlarından oluşuyor.

Türkiye’den son 36 yılda gelen iş insanları, çalışanlar ve ailelerin toplam sayısına ilişkin bütün kategorileri kapsayan güncel bir resmî rakam ise yayımlanmış değil. Oturma izni bulunanlar, geçici çalışanlar, çifte vatandaşlar ve Romanya vatandaşlığına geçenler ayrı istatistiklerde yer alıyor.

BAVULDAN FABRİKAYA UZANAN 36 YIL

Türkiye–Romanya ilişkilerinin 36 yıllık ekonomik hikâyesi, üç ayrı dönemde özetlenebilir: 1990’larda bavul ticareti ve küçük işletmeler; 2000’lerde üretim, bankacılık, alışveriş merkezleri ve medya yatırımları; son dönemde ise otomotiv, altyapı, enerji ve savunma sanayisi.

1990’da 286 milyon dolarlık ticaret yapan iki ülkenin bugün 13,5 milyar dolara ulaşması yalnız rakamsal bir büyüme değil. İlk girişimcilerin açtığı mağazalardan TİAD’a, Romanya–Türkiye Ticaret ve Sanayi Odasına, TYD’ye, Gazete Balkan’dan Kanal D’ye, Arctic fabrikasından Craiova’daki otomotiv üretimine ve Romanya’nın otoyollarına uzanan geniş bir ekonomik ve toplumsal dönüşümün hikâyesi.