Devletlere not veren üç dev: Fitch, Moody’s ve S&P’nin hikâyesi

*Bir asır önce yatırımcılara demiryolu şirketleri hakkında bilgi vermek için ortaya çıkan Fitch, Moody’s ve S&P, bugün ülkelerin borçlanma maliyetlerini etkileyebilecek güce sahip küresel kredi derecelendirme kuruluşlarına dönüştü. Romanya ise üç kuruluşun da değerlendirmesinde yatırım yapılabilir seviyenin son basamağında bulunuyor

BUKREŞ – Dünya finans piyasalarında hükümetlerden bankalara, şirketlerden tahvil ihraççılarına kadar çok sayıda kuruluşun kredi riskini değerlendiren Fitch, Moody’s ve S&P’nin geçmişi 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar uzanıyor.

Kredi derecelendirme sektörünün temelleri, ABD ekonomisinin hızla büyüdüğü ve özellikle demiryolu şirketlerinin yatırımcılardan büyük miktarda sermaye toplamaya başladığı dönemde atıldı.

Yüzlerce kilometre uzaktaki şirketlere borç veren yatırımcıların bu şirketlerin mali durumunu kontrol edememesi, finansal bilgi sağlayan özel kuruluşlara ihtiyaç doğurdu.

DEMİRYOLLARINDAN DEVLETLERE

Bugünkü S&P’nin köklerinden biri, Henry Varnum Poor'un 1860 yılında ABD'deki demiryolları ve kanallar hakkında yatırımcılara bilgi yayımlamasına dayanıyor. Poor's Publishing 1916'da kredi notu vermeye başladı. Standard Statistics ile 1941'de birleşmesiyle Standard & Poor's ortaya çıktı.

Moody's'in tarihi ise John Moody'nin 1909'da demiryolu şirketlerinin çıkardığı tahviller hakkında yatırımcılara bilgi sunmaya başlamasına dayanıyor.

Fitch, 1913 yılında New York'ta kuruldu. Şirket 1924'te bugün kredi derecelendirme sektörünün sembolü haline gelen harflere dayalı notlandırma sistemini kullanmaya başladı.

Başlangıçta yatırımcıların şirketler hakkında ulaşamadığı bilgileri sağlayan bu kuruluşlar, zaman içinde şirketlerin yanı sıra bankaların ve devletlerin borçlarını da değerlendiren küresel aktörlere dönüştü.

PARAYI ARTIK NOTU ALAN ÖDÜYOR

Sektördeki en önemli değişikliklerden biri 1970'lerde yaşandı.

Başlangıçta kredi derecelendirme raporlarının parasını yatırımcılar ödüyordu. Ancak finansal bilgilerin kopyalanmasının ve dağıtılmasının kolaylaşmasıyla sistem değişti.

Büyük derecelendirme kuruluşları, tahvil çıkaran şirket veya devletin derecelendirme hizmetinin ücretini ödediği “issuer pays” modeline geçti.

Bu sistem halen sektörün temel iş modeli olmayı sürdürüyor.

Ancak sistem önemli bir tartışmayı da beraberinde getirdi: Notu verilen kuruluş aynı zamanda derecelendirme kuruluşunun müşterisi haline geldi.

Derecelendirme kuruluşları ticari faaliyetlerle analiz faaliyetlerinin birbirinden ayrıldığını ve notların bağımsız metodolojilerle belirlendiğini savunurken, düzenleyici kurumlar bu yapının potansiyel çıkar çatışması yaratabileceğine dikkat çekiyor.

AAA'DAN ÇÖP SEVİYESİNE

S&P ve Fitch'in notlandırma sistemi en yüksek kredi kalitesini ifade eden AAA ile başlıyor.

AAA ve AA en güvenli kategorileri oluştururken A ve BBB seviyeleri de yatırım yapılabilir kategoride değerlendiriliyor.

BBB-, Fitch ve S&P sisteminde yatırım yapılabilir seviyenin son basamağını oluşturuyor. Bunun altındaki BB ve daha düşük notlar spekülatif kategoriye giriyor.

Moody's farklı bir sistem kullanıyor. Kuruluşun ölçeğinde Aaa en yüksek not olurken Baa3 yatırım yapılabilir kategorinin son basamağı olarak kabul ediliyor.

Bir ülkenin yatırım yapılabilir seviyenin altına düşmesi otomatik olarak borçlarını ödeyemeyeceği anlamına gelmiyor. Ancak yatırımcıların ülkeye ilişkin risk algısının yükselmesine ve borçlanma maliyetlerinin artmasına yol açabiliyor.

ROMANYA SINIRDA

Üç büyük kredi derecelendirme kuruluşunun kararları Romanya açısından özel önem taşıyor.

Fitch, Ağustos 2026'da Romanya'nın kredi notunu BBB- seviyesinde teyit ederken görünümü negatif olarak korudu.

S&P de ülkenin uzun vadeli kredi notunu BBB-, Moody's ise Baa3 seviyesinde tutuyor.

Böylece Romanya, üç büyük kuruluşun değerlendirmesinde de yatırım yapılabilir kategorinin son basamağında bulunuyor.

Üç kuruluşun da Romanya'nın görünümünü negatif olarak değerlendirmesi ise ülkenin kredi notunun henüz düşürülmediği ancak önümüzdeki dönemde aşağı yönlü risklerin devam ettiği anlamına geliyor.

Romanya'nın bir kademe daha aşağı indirilmesi halinde ülke yatırım yapılabilir kategoriden çıkarak spekülatif seviyeye geçecek.

ÜÇ ŞİRKETİN SAHİPLERİ FARKLI

Dünyanın en etkili üç derecelendirme kuruluşunun aynı yapıya ait olduğu yönündeki algının aksine şirketlerin sahiplik yapıları birbirinden farklı.

S&P Global halka açık bir Amerikan şirketi. Şirketin büyük kurumsal hissedarları arasında Vanguard ve BlackRock bulunuyor.

Moody's Corporation da ABD'de halka açık bir şirket. Şirketin en büyük hissedarlarından biri Warren Buffett ile özdeşleşen Berkshire Hathaway.

Fitch'in yapısı ise farklı. Fitch Ratings'in bağlı bulunduğu Fitch Group, 2018'den bu yana Amerikan medya grubu Hearst'ün tamamına sahip olduğu bir şirket olarak faaliyet gösteriyor.

2008 KRİZİNDE ELEŞTİRİLERİN HEDEFİ OLDULAR

Kredi derecelendirme kuruluşlarının gücü özellikle 2008 küresel mali krizinin ardından yoğun biçimde tartışıldı.

Kuruluşlar, ABD'deki mortgage kredilerine bağlı bazı karmaşık finansal ürünlere kriz öncesinde yüksek kredi notları vermeleri nedeniyle eleştirildi.

Kriz sonrasında ABD'de derecelendirme kuruluşlarının denetimi sıkılaştırıldı; çıkar çatışmaları, şeffaflık ve iç denetime ilişkin yeni kurallar getirildi.

Buna rağmen sektör hakkındaki temel tartışma devam ediyor: Bir devletin veya şirketin mali güvenilirliği üzerinde büyük etkiye sahip özel kuruluşların değerlendirmelerine finans piyasaları ne ölçüde bağımlı olmalı?

Bir zamanlar demiryolu şirketleri hakkında yatırımcılara bilgi satmak için kurulan şirketlerin verdiği birkaç harflik not, bugün devletlerin milyarlarca euroluk borçlanmasının maliyetini etkileyebiliyor.

Romanya açısından ise tartışma teorik değil. Ülke üç büyük kuruluşta da yatırım yapılabilir seviyenin son basamağında ve bu sınırın altında artık yalnızca bir kademe bulunuyor.

Kaynak: Adevărul / SEC / Fitch / Moody’s / S&P Global